Archive for Phong tục tập quán

Cung bậc “Khâu xìa plềnh”- tình ca Mông Tây Bắc

Trần Vân Hạc

Dân tộc Mông sống trên những triền núi cao Tây Bắc, có đến năm nghành khác nhau: Mông Hoa, Mông Đen, Mông Đỏ, Mông Trắng, Mông Xanh. Tuy có khác nhau một số nét trên trang phục và phong thục tập quán, nhưng lại có điểm chung là yêu thích nhảy múa, ca hát. Có thể nói tiếng hát với người Mông như cây xanh cần nước, như con người cần lửa muối. Read the rest of this entry »

Leave a Comment

Lựa chọn hình thức thể hiện thanh điệu trong chữ Thái

Sầm Văn Bình (Quỳ Hợp, Nghệ An)

Một trong các cách phân loại ngôn ngữ trên thế giới là dựa vào âm tiết, theo đó ngôn ngữ ở các quốc gia có thể thuộc về một trong hai loại: Ngôn ngữ đơn âm tiết và ngôn ngữ đa âm tiết. Ngôn ngữ chính thức của Việt Nam, Trung Quốc và một vài nước lân cận cũng là ngôn ngữ đơn âm tiết. Người Thái có mặt ở một số quốc gia vùng Đông Nam Á cũng sử dụng ngôn ngữ đơn âm tiết. Read the rest of this entry »

Leave a Comment

Hình tượng cây nêu với một số dân tộc Tây Bắc

Trần Vân Hạc

Trong quan niệm của người Việt cổ nói chung và của nhiều dân tộc Tây Bắc nói riêng, cây nêu là biểu tượng của cây vũ trụ nối liền đất với trời, là cầu nối giữa con người với các đấng siêu nhiên, gửi gắm vào đó những ý nghĩa nhân sinh cao đẹp. Read the rest of this entry »

Leave a Comment

Lễ đón dâu trong đám cưới cổ của người Thái Mường Lò

Trần Vân Hạc

Trong một đám cưới cổ của người Thái Mường Lò – Yên Bái có nhiều bước như: “Chóm pạư” – Thăm dò, “Pay tham pạư” – Đi ăn hỏi, “Khắt mák pú nợ” – Cắm lá trầu bé, “Khắt mák pú luông” – Cắm lá trầu lớn, “Tỏn pạư” – Đón dâu, “Ngái hua păn chường khá”- Tiệc đầu nhận lễ. Trong đó lễ đón dâu rất được coi trọng. Đây là bước quan trọng nhất, được cả nhà trai và nhà gái tiến hành rất thận trọng, bởi từ giây phút trọng đại này, cô dâu chính thức trở thành một thành viên của nhà trai, từ đây hai gia đình đều chung tay giữ gìn cho bếp lửa gia đình đôi trẻ mãi nồng ấm.

Free Image Hosting at www.ImageShack.us

(Mâm đồ lễ của nhà trai)

Nhà trai đem lễ vật sang nhà gái gồm: 100kg – 120kg lợn hơi; một con lợn từ 03kg – 05kg mổ sẵn để thờ bên ngoại bố mẹ vợ; 10l – 120l rượu, 40kg – 50kg gạo nếp ngon; 10 con gà, trong đó bốn con mổ sẵn gói thành bốn gói, từng đôi một; 4 gói xôi; 12 ống cá hoặc thịt; 10 gắp cá xấy; 1 gắp trứng; 1 túi vải nhỏ vừng; 2 đôi vòng bạc, trong đó một đôi cho cô dâu; 1 chiếc lược sừng; 2 lọn tóc của bà, của mẹ gom sau mỗi lần chải và 1 chiếc trâm bạc để tằng cẩu; 80 miếng trầu têm sẵn gói trong 4 gói; 4 gói thuốc lào; 1 buồng cau; 80 lá trầu tươi kèm vỏ để ăn trầu; 1m vải đỏ; tiền công rể (800 đến 1.000.000đ ngày nay).

Nhà gái chuẩn bị lễ vật cho nhà trai: Từ 10 đến 12 chiếc đệm, 10 đến 12 chiếc chăn, 01 chiếc màn đen, 01 đến 02 chiếc hòm gỗ để đựng vải tự dệt, 02 chiếc bem đan bằng song, mây để đựng quần áo và đồ trang sức, 20 đến 30 chiếc đệm ngồi, 30 đến 40 chiếc gối, 02 chiếc áo dài – “sửa co long” tặng bố và mẹ chồng (những áo này cô dâu chỉ mặc khi bố, mẹ chồng qua đời và treo trên cây cảo bên mộ).
Free Image Hosting at www.ImageShack.us

(Tằng cẩu)

Bước tiếp theo là: “Khửn cẩu” hay còn gọi là: “Tằng cẩu” tức là búi tóc. Lễ này tiến hành tại nhà gái trước khi diễn ra lễ đón dâu vài giờ. Trước đó cô dâu gội đầu bằng nước vo gạo nếp cùng các loại lá thơm. Khi gội cô dâu được hai cô phù dâu giúp, xõa tóc thả xuống dòng nước gội đầu, vừa như ước mong mọi điều rủi do sẽ trôi đi, chỉ còn lại trên đầu con vía tốt lành – “khuôn hua”. Gội xong, cô dâu được các cô phù dâu dìu về ngồi ngay ngắn trên sàn nhà, người gì (em mẹ chồng) khỏe mạnh, đức độ tằng cẩu cho cháu dâu trước sự chứng kiến của hai họ.

Lúc này nhà trai làm tiếp các thủ tục như: Trải chăn đệm cho đôi vợ chồng trẻ – “sú phả”, nộp tiền công ở rể – “nộp ngướn công khươi”, bày mâm để trao tặng đôi vòng bạc cho bố mẹ vợ – “tánh khảu khen”, vải tặng mẹ vợ có ý biết ơn công mang nặng đẻ đau, nuôi dạy người vợ thân yêu của mình – “phả tốm kháư tốm ưn”, xin của cải nhà gái – “so sính so khong”, giao rể – “nộp khươi” và mời nhà gái sang nhà trai dự mừng vía – “so lúng ta tom khảu tám khuôn”. Đại diện nhà trai hát bài: “Chốm pạư” – mừng dâu: Xin ngọn mía đi trồng kề vườn rau/ Xin ngọn mía đi trồng vườn gừng/ Xin con gái đầu, con gái út của ông bà/ Xin con dâu nhất dâu nhì về làm trụ cột trong nhà/ Nhà tôi dù gió to không cũng xiêu, không đổ/ Dù mưa lớn không thể gẫy, không dột nát/ Về nhà tôi sẽ có sức khỏe ra suối bắt cá/ Ở nhà tôi tuổi càng cao càng mạnh khỏe/ Thóc gạo luôn đầy bồ/ Nhà gái có thương hãy gả con cho nhà tôi/ Nếu số mệnh chưa cân, ông trời sẽ làm cho cân/ Nếu vía chưa bằng, ông trời sẽ làm cho bằng/ Mai sau dù có giận nhau một tý rồi cũng sẽ yên lành, hạnh phúc!

Nhà gái hát bài: “Chốm khuôn” – mừng hồn vía dâu rể: “Gửi dâu lên nhà cô/ Dặn dò từ lúc con gái khi lấy chồng sẽ quen/ Con gái chúng tôi có gì vô ý xin đừng để bụng/ Xin hãy dạy từ nương về ruộng, dạy từ ruộng về nhà/ Gian của bố chồng đừng nằm/ Gối ông bác đừng gối/ Váy áo đừng phơi sàn cao/ Sàn cao là sàn của bố chồng/ Con khóc đừng rủa con chết/ Con chết không gì bù đắp nổi/ Con khóc lựa lời dỗ, gõ cây thổi sáo cho con nghe…”.

Bên nhà trai hát xin của: “Xin được dâu rồi muốn xin nữa/ Xin từ đũa từ bát/ Xin từ chiếc mâm chiếc vại/ Xin từ chiếc màn viền vải đỏ/ Xin cả chiếc dây để căng bức rèm/ Xin từ giống dê tốt Mường Bú/ Xin cả giống trâu sừng cong/ Trâu khéo cầy ruông, ruộng mới tốt…”.

Bên gái lịch sự hát cho của,  nhà gái nhún mình kêu nghèo khó, nhưng rồi cũng sẽ lo liệu đầy đủ những gì nhà trai yêu cầu. Gọi là “xin” và “cho”, thực chất là sự biết ơn với bậc sinh thành, hai họ cùng nhau vun vén cho đôi vợ chồng trẻ có đủ điều kiện ban đầu của cuộc sống mới.

Cuối cùng nhà trai hát mời ông bà thông gia cùng đến nhà trai mừng dâu rể.

Đúng giờ tốt lễ đưa dâu tiến hành, nhà trai cử người khiêng lễ vật nhà gái tặng. Trước khi đưa dâu, bà mối của nhà trai đưa cho bà mối của nhà gái số tiền tương đương với 50.000đ ngày nay, tiền này khi cô dâu đến nhà trai sẽ được đặt vào mâm cúng, gọi là tiền mừng vía dâu rể – “ngớt tám khảu”. Khi đòan người đón, đưa dâu  tới nơi, nhà trai trải chiếu bên trong cửa chính, trên có mâm với những chén rượu đã rót đầy, mỗi người đưa dâu của nhà gái đều được mời cạn một chén và ăn một miếng trầu để tỏ tình thân thiện rồi mới được vào nhà, tục này gọi là “Lảu suối tin” – rượu rửa chân, mang ý nghĩa từ nay hai nhà coi nhau như ruột thịt, mọi người khỏe mạnh, không đau gối chồn chân, những bụi bặm đời thường được rửa sạch để từ nay chung tay xây dựng cuộc sống mới.

Khi cô dâu vào nhà, bà mối hai bên cùng đưa cô dâu đến quỳ trước bàn thờ tổ tiên khấn lạy ba vái để báo cáo, rồi đi lạy từng mâm cỗ, những người đến dự ở từng mâm nhẹ nhàng chúc tụng và khuyên bảo đôi vợ chồng trẻ điều hay, lẽ phải, tục này gọi là: “Paự ók nả ro quám bok quam son” – ra mắt xin lời dạy bảo. Sau khi lạy hết các mâm, hai vợ chồng lại đi lạy từng mâm rượu lần nữa, với mục đích xin con xin cái – “So nó so nin”, có nghĩa là: Xin măng xin chàm, ngụ ý xin con. Khi dâu rể lạy xong những người ngồi mâm rượu uống mỗi người một chén rồi bỏ tiền mừngvào một chiếc đĩa kèm theo bốn chén rượu, đưa dâu rể uống mỗi người một chén để lấy lộc sinh con, hai bà mo cũng uống, mọi người vui vẻ chúc mừng dâu rể.

Gian nhà ngủ của dâu rể được sắp sẵn hai mâm cỗ, mâm trên bày thức ăn đã chế biến, mâm dưới là thủ lợn, bốn chân giò, tim, gan…một chiếc vòng cổ bằng bạc đặt vào thủ lợn – chiếc vòng cổ này của mẹ chồng cho dâu sau khi cúng xong. Có hai ngọn nến được thắp lên, hai nén hương cắm vào bát gạo, bà mo bắt đầu cũng hồn vía cho dâu rể, mâm này được gọi là: “Pán khuôn” – mâm cúng hồn vía . Ngồi mâm này gồm có anh em họ hàng thân cận nhất của hai bên thông gia. Họ bên trai ngồi trong mâm phải bỏ tiền vào đĩa để mừng vía, số tiền này theo khả năng từng người, gọi là tiền mừng vía dâu rể – “Chốm khuôn pạư”. (Người Thái quan niệm hai ngọn nến cháy hết và thẳng hoặc nghiêng vào nhau là điềm lành, ngược lại hai vợ chồng trẻ sẽ trải qua nhiều khó khăn, trở ngại).

Tiệc vui tiếp tục, bên trai hát bài “chốm pạư” – mừng dâu và các bài “chốm khuôn” – mừng hồn vía dâu rể, “đá nén” – xem số thọ… Bên gái hát bài “chốm đa nén” – cảm ơn lời cầu và nhiều bài giao duyên khác. Những lời hát nhẹ nhàng, tinh tế, đầy ẩn ý với những triết lý nhân sinh được đúc rút từ ngàn đời làm cho mỗi người thêm thấm hơn nghĩa vụ và trách nhiệm trước cuộc sống.

Từ ngàn xưa, đám cưới của người Thái Mường Lò luôn phải tuân theo những qui định như vậy và được các thế hệ tôn trọng, nâng niu. Tuy với cái nhìn tiến bộ bây giờ có những điểm còn rườm rà, lạc hậu, nhưng tất cả thể hiện khát vọng sống, ước mong một cuộc sống mãi mãi hạnh phúc, ý thức của mọi người và cộng đồng trong việc xây dựng một gia đình hạnh phúc. Ngày nay lễ cưới của người Thái Mường Lò đã có nhiều thay đổi, những thủ tục phiền hà, lạc hậu  được thay bằng những nét văn minh, tiến bộ, nhưng vẫn giữ được những nét đẹp văn hóa cổ truyền của một nền văn hóa.

Leave a Comment

Tình yêu trong thơ ca dân gian Mông

Bùi Huy Mai

Đó là tiếng nói từ trái tim yêu thương của các cô gái trẻ với người bạn tình nơi vùng cao.
Các chàng trai, cô gái Mông hát giao duyên trong hội xuân. (Ảnh: Sùng Đức Hồng)

Bằng thể thơ dân tộc, kết hợp chặt chẽ với nhạc điệu thơ ca dân gian Mông tồn tại đến ngày nay dưới dạng các làn điệu dân ca, ca dao tục ngữ và phong phú cả về nội dung lẫn hình thức bởi nó đề cập đến tất cả các mặt đời sống – xã hội của cộng đồng. Song có lẽ đặc sắc và độc đáo nhất vẫn là tình yêu, đề tài làm đắm say và bận lòng những người thưởng thức và nghiên cứu nó. Read the rest of this entry »

Leave a Comment

Hội cầu mưa của người Thái Mường Lò (Yên Bái)

Trần Vân Hạc

Cầu mưa “pay so phôn” là nghi lễ không thể thiếu trước mỗi mùa vụ mới của người Thái đen Mường Lò – Yên Bái. Trong hội cầu mưa này, con người không chỉ cầu xin các đấng siêu nhiên ban cho mưa thuận gió hòa, mùa vụ tươi tốt, mà còn thông qua các yếu tố tâm linh để khuyên răn, nhắc nhở về bổn phận và trách nhiệm của mỗi người. Bởi vậy đằng sau cái vỏ chứa đựng yếu tố mê tín dị đoan, là giá trị nhân văn sâu sắc, giúp con người có thêm nghị lực, niềm tin vào sức lực và tài trí của mình, hướng mỗi người tới những giá trị đạo đức chân chính, đã trở thành truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Read the rest of this entry »

Leave a Comment

Lễ "tỏn cộ" của người Thái đen Tây Bắc

Trần Vân Hạc

Lễ “Tỏn cộ” tức là lễ đón cỗ, với ý nghĩa thể hiện lòng biết ơn sâu sắc của các con rể với cha mẹ vợ khi cha (hoặc mẹ) vợ qua đời.

Lễ này do con rể cùng vợ làm từ nhà riêng rồi mang sang nhà bố mẹ vợ. Nếu vì hoàn cảnh quá khó khăn thì với riêng đám tang mẹ vợ, con rể phải cố làm bằng được lễ này, thể hiện lòng biết ơn với người mẹ đã mang nặng đẻ đau, nuôi dưỡng người vợ thân yêu của mình. Read the rest of this entry »

Comments (1)

Older Posts »